Leidens ontzet: een feestelijke herdenking van de bevrijding in 1574

Op 3 oktober vindt jaarlijks het ‘Leidens ontzet’ plaats. Op deze dag wordt de bevrijding van de stad Leiden op een feestelijke manier herdacht. Wanneer 3 oktober op een zondag valt, wordt deze belangrijke historische gebeurtenis een dag later herdacht. In verband met het coronavirus wordt dit feest dit jaar over meerdere dagen verspreid. Het Leidens ontzet vindt in 2021 daarom op 2, 3 én 4 oktober plaats. 

Het historisch verhaal achter het Leidens ontzet

In 1574 werd Leiden bevrijd van de Spanjaarden die destijds de baas waren over ons land. 

Omdat de Spaanse hertog van Alva maatregelen in wilde gaan voeren die de godsdienstvrijheid in Nederland zouden beperken, besloot Willem van Oranje in te grijpen.

Samen met zijn watergeuzen streed Willem van Oranje tegen de Spaanse overheerser.
Zijn doel: de Spanjaarden verjagen om van Nederland een zelfstandige republiek te maken. 

De afsluiting van Leiden

Eerst probeerde de hertog van Alva Haarlem en Alkmaar in beslag te nemen. Maar hier leed het Spaanse leger grote verliezen. Daarom werden in 1573 de pijlen op Leiden gericht, waarbij ze de stad hermetisch afsloten om de bewoners uit te hongeren. 

Na een ‘pauze’ van 4 maanden, omdat het Spaanse leger ergens anders moest helpen, stonden ze op 26 mei weer met vijfduizend man sterk voor de Leidse poorten.

Hier was Leiden niet op voorbereid. Er was weinig eten, de stad was slecht bewapend en het stadsbestuur had verzuimd de schansen (de verdedigingswerken van het Spaanse leger) te slopen. Hierdoor konden ze de stad heel gemakkelijk opnieuw hermetisch afsluiten.

Het dieptepunt van de hongersnood

Leidens-ontzet-arm-van-der-werf-museum-de-lakenhal
Burgemeester Arm van der Werf | Michiel Ignatius van Bree, ca. 1816 | Museum de Lakenhal

Na maanden honger lijden besloot de burgemeester van Leiden (van der Werf) zijn eigen lichaam als voedsel aan de hongerige bevolking aan te bieden.

Dit dramatische moment werd door de eeuwen heen telkens doorverteld en op diverse schilderijen vereeuwigd. 

Op het dieptepunt van de hongersnood in 1574 zochten de Leidenaren naar een manier om in contact te komen met de geuzen van Willem van Oranje.

Dit lukte en de geuzen bedachten het plan om de dijken van Holland door te steken, zodat het land rondom Leiden onder water zou lopen en ze met hun boten de Spanjaarden konden verrassen met een aanval. 

Hutspot, haring en wittebrood

In de nacht van 2 op 3 oktober werd het water zo hoog dat een deel van de verzwakte Leidse stadsmuur instortte. De Spanjaarden besloten te vluchten, bang voor een aanval van de Leidenaren en het opkomende water. De Leidse bevolking wist nog van niks.

Totdat een jonge Leidenaar ontdekt dat het verdedigingswerk (de Lammenschans) er verlaten bij lag. Het leek erop dat de Spanjaarden in alle haast waren vertrokken, want op de schans stond nog een pot met wortelen, uien, vlees en pastinaken op het vuur.

Deze maaltijd is later bekend geworden onder de naam hutspot

De volgende ochtend voeren de geuzen de stad binnen en hadden voor alle uitgehongerde Leidenaren haring en wittebrood meegenomen. Het ontzet was een feit: de stad was bevrijd!

Op de dag van het ontzet, op 3 oktober 1574, was er een dankdienst in de plaatselijke Pieterskerk. Tijdens deze dienst werd bepaald dat de bevrijding jaarlijks herdacht zou worden met een ‘dankdag’.

Nog altijd wordt op 3 oktober haring, wittebrood en hutspot uitgedeeld.

Leidens-ontzet-haring-wittebrood
Bron: 3 October Vereeniging | Hans van den Berg

Het Leidens ontzet: van dankdienst tot festival

Nog jaarlijks wordt de dappere strijd van de Leidse bevolking tegen de Spanjaarden herdacht. Ieder jaar wordt op 3 oktober van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat door jong en oud gevierd dat Leiden in 1574 werd bevrijd van de Spanjaarden. Ook wordt op deze dag extra aandacht besteed aan het belang van vrijheid.

Wat begon als dankdienst werd een steeds groter feest. In 1823 besloot de gemeenteraad echter dat de viering standaard op zondag gehouden moest worden.

Dit scheelde de stad namelijk een vrije dag. Maar voor de bewoners van Leiden kostte dit juist een vrije dag.

De studenten van Minerva kwamen tegen dit besluit in opstand en zij riepen alle burgers op om op 3 oktober van datzelfde jaar de vlag uit te steken. De studenten reikten die dag aan ‘Leydens nooddruftige ingezetenen’ extra haring en wittebrood uit.

Sindsdien was het ontzet (de bevrijding) gered en wordt het Leidens ontzet op 3 oktober zelf gevierd en is die dag standaard een vrije dag in Leiden.

Inmiddels is het bevrijdingsfeest uitgegroeid tot een waar festival met een line-up van onder andere grote bekende artiesten. Ook vinden op diverse plekken in de stad verschillende feestelijkheden plaats, georganiseerd door de 3 October-Vereeniging

Leidens ontzet 2021

unsplash-leidens-ontzet

In verband met het coronavirus ziet het Leidens ontzet er dit jaar (opnieuw) anders uit dan wat de meeste Leidenaren gewend zijn.

Zo gaat volgens In de buurt Leiden de beroemde optocht, het vuurwerk en het poolstokspringen helaas niet door.

Gelukkig gaat er ook heel veel wél door!

Vanaf zondag 26 september zullen er al activiteiten rondom het Leidens ontzet worden georganiseerd. Het Leidens ontzet zelf vindt van zaterdag 2 oktober t/m maandag 4 oktober plaats.

Voor sommige evenementen geldt dat er een coronatoegangsbewijs getoond dient te worden. Voor meer informatie hierover kun je dit document van de 3 October Vereeniging bekijken. 

Wil je weten wat er dit jaar allemaal te doen is? Dan kun je onderstaande websites raadplegen:

Zoals je hierboven hebt kunnen lezen hebben we de heerlijke hutspot dus te danken aan de Spanjaarden. Wie had dat gedacht? Ook wij zijn altijd wel te porren voor een feestje. Of dit nou een bevrijdingsfeestje is, of een feestje op ons bord; count us in!

Ben jij op 3 oktober niet in Leiden? Dan dagen we je uit om op deze dag jouw lekkerste hutspot-recept klaar te maken en dit te delen op social media met de hashtag #stamppotmaandag. Oh en vergeet ons ook zeker niet te taggen. Dan kunnen we jouw creatie delen en daarmee andere stamppotliefhebbers inspireren!

Vegetarisch eten: gezond voor ons lijf én voor onze planeet

Vegetarisch eten: gezond voor ons lijf én voor onze planeet

Steeds meer mensen gaan vegetarisch eten of worden deeltijd-vegetariër. Behoor je tot deze laatste groep, dan eet je bewust een…
Nationale Boerenkooldag - 24 oktober 2021

Nationale Boerenkooldag - 24 oktober 2021

Voor alles is tegenwoordig wel een dag; vaderdag, moederdag, broer- en zussendag, dierendag, dag van de leraar, dag van de…
10 tips om op de steeds duurder wordende boodschappen te besparen

10 tips om op de steeds duurder wordende boodschappen te besparen

Het is je vast niet ontgaan. Het nieuws stond er de afgelopen dagen vol mee: boodschappen zijn het afgelopen jaar…